Jump to content
Свободная Калмыкия
Sign in to follow this  
calmouk

Дөрвн өөрд моңһлыг дарсн тууҗ

Recommended Posts

calmouk    6

Дөрвн өөрд моңһлыг дарсн тууҗ оршв

 

 

 

 

 

"

Моңһлын Увш-хун-тәәҗ

уулын хар барс болсн

уряңхан Сән-Маҗг хоюлн*

Хаңһан* Хар Булгас

хәр дөрвн өөрдиг* дәәлий" гиҗ ирхдән

Налха-Үкрин дава давҗ,

Нал-Хар Бөөргт

нәәмн түмн* церг курч ирҗ.

Дөрвн өөрдин нутгт

дөрвн әңг туршул

тальвҗ, олҗ ядад,

моңһлын Увш-хун-тәәҗ

сән, му, дунд һурвула чуулһ чуулад,

уряңхан Сән-Маҗг эклн олн сәәдүдт

Увш-хун-тәәҗ зәрлг болв:

 

— Җә, залус минь, соңстн!

Дөрвн өөрдин заңгнь:

Хотндан ирсн дәәснд

холч мөрн, хотч ноха кевтө

тармдҗ эс алддг,

му заңта биший гидг.

Дөрвн өөрдт келүләд хәрхлә,

яһлта гинәт, залус?

Мини сансн санан эн.

Зөвшәртн — хәрий,

бурушатн — йовий,— гив.

Увш-хун-тәәҗин эн зәрлгин хәрүд

уулын хар барс болсн

уряңхан Сән-Маҗг уралан сууһад,

Увш-хун-тәҗд медүлв:

— Нойдын зәрлг зөв, болвчн

моңһлын сән Увш-хун-тәәҗ

уулын хар барс болсн

уряңхан Сән-Маҗг хоюл

Хаңһан Хар-Булгас

хәр дөрвн өөрдиг үзий гиҗ ирәд,

церг мордҗ ирв гисиг

хәр-халун, өөр-хол уга —

кен биш соңссн.

— Ода малын бара үзәд,

әәһәд зулҗ хәрхлө,

үрнә-үрнд му нерн

соңсгдх биз, нойд?— гив.

Моңһлын сән, му, дунд һурвн

үүг зөвшәһәд, йовхиг шиидсн цагт

Увш-хун-тәәҗ зәрлг болв:

— Дөрвн өөрдин нутг

өмн чигн биз, хөөн чигн биз,

альд гиҗ йовхм бидн? — гиснднь

уряңхан Сән-Маҗг:

— Нойдын зәрлг зөв.

Дөрвн өөрдин нутг

ик болв чигн

нег тивд* хамт бәәдг.

Нәәмн хонгар болзий,

нәрәр хәәлһий.

Нааран-цааран йовх һазринь би заасув.

Нәәмн түмн күүнөс

даяр меддг* хойр зун залу һарһий,

бум* зурһан түмн агтас

дөрвн зун мөр һарһий.

Мини заасн һазрар йовҗ хәәтхә.

Олв чигн, эс олв чигн

нәәмн хонгт иртхә,— гив.

Цуһарн үүг зөвшәһәд,

хойр зун туршулыг

уулын хар барс болсн

уряңхан Сән-Маҗг дахулҗ һарад,

цергин захд хар уулын

өргл деер һарч,

хойр зун туршулд

дөрвн өөрдин нутгин үзг зааҗ өгхдән:

— Эн үзгт йовтн,

өмнтн Эрцс* гидг һол һарх.

Эрцсиг урудтн: деед бийнь хар модн,

дорд бийнь шар хулсн.

Төр хойрин завсрт

Маань гидг һатлһн бәәдг,

түүгәр һатлтн.

Төр талнь һарад,

өөд-уру йовҗ хәәтн.

Түүнд юмн эс олдхла,

туүнәсн өөдлc гиһәд эгцдән һартн.

Маңһдурнь асхн ус уухит.

Эмәлин Адг-шар хулсн гидг

амһа булгта Хар уул болдг,

түүгәр йовҗ хәәтн.

Түүнд юмн эс олдхла,

тер уулд шидрхн ирҗ тасрдг

Бач, Гинҗл гидг

хойр һолын экн ирдг,

— түүгәр хәәтн.

Эн һурвлад юмн эс олдхла,

хәрҗ иртн.

Чиднст* — кел бәрҗ иртн,

яднст*— үзҗ иртн.

Олв чигн, эс олв чигн —

нәәмн хонгин чиңһд йовад,

нааран ирҗ, зәңгән өгтн.

Җә, залус, та чигн үүлән бүтәҗ,

мендсн иртн,

би чигн цергтән хәрсүв,—

гиһәд хәрү хәрв.

Тегәд Маҗгин заксар моңһлын туршул

Эрцсин Маань-һатлһар һатлад,

тер талнь өөд-уру хәәһәд,

юм эс олад,

Эмәлин Адг-шар хулсар хәәв чигн,

нутг эс олдв.

Бач, Гинҗлин экәр

хәәҗ йовн гихлә,

кив* бүстә, килң өөмстә

долан наста, һунн халтр мөртә

үчүкн көвүн харһлдв.

Көвүг өрүн көөһәд,

асхн күцҗ бәрв.

Хойр зун түршул

дундан авч суулһад,

көвүнәс зәңгинь сурв:

— Кенәвч, көвүн?

Ю кеҗ йовлач?

Кел, көвүн! — гив.

— Бәәвһәс*-хаана алвтв*,

йисн цаһан темә хәәҗ йовлав, — гив.

— Дөрвн өөрд ю кеҗ бәәнә?

Цергтәв? Церг угав?

Нутгнь альд бәәнә?— гив.

Тиигхләнь көвүн келв:

— Таниг сурҗ ир гисн биш,

бәрҗ ир гисн бишү?

Девл захта, күн ахта.

Ахд үг келдг,

девлин захар өмсдг бишү?

Әмд күргтн —

амарн күргҗ медүлсүв, — гив.

Көвүнә үгнь эн.

Засч — ду һарһҗ ядад,

зандҗ — үг сурҗ ядад,

әәлһҗ чигн ядад,

арһдҗ чигн ядад — зөвчлдв.

— Мадниг сурҗ ир гисн биш,

бәрҗ ир гисн билә.

Үүг әмд күргий, — гиһәд авад хәрв.

Увш-хун-тәәҗд

дөрвн өөрдин зәңг медүл гиһәд

уралан хойр кү илгәв:

— Дөрвн өөрдин захас

долан наста көвү бәрвидн.

Зәңгнь эн,— гив.

Моңһлын Увш-хун-тәәҗ эклн

олн сән, му, дунд һурвлад

үүг келҗ бәәтл,

долан наста көвүг авч ирв.

Көвүг "хату үгтә көвүн" гисиг соңсад,

нәәмн көлтә зандн ширә деер

Увш-хун-тәәҗ үлдән суһлад тальвв.

Нәәмн термтә* цоохр барсин арсар бүрсн

хош өргәд долан наста көвүг

авч ирәд орулв.

Нәәмн көлтә зандн ширә дор

сөгдүлҗ суулһад,

хойр һаринь арднь күләд,

барун өвдгинь үүлын хар барс болсн

уряңхан Сән-Маҗг дарҗ сун,

зүн өвдгинь Баахн-Цецн дарҗ сун,

Увш-хун-тәәҗ көвүнә үгинь сурхдан:

— Җә, исәлә* көвүн,

үгән кел,— гив.

— Дөрвн өөрд цергтәв,

церг угав? Ю кеҗәнә? — гив.

Тиигхлә көвүн Увш-хун-тәәҗд медүлв:

Нойд, әәлһл уга суртн —

алдл уга медүлий;

хөкмнл уга суртн —

хоцрл уга медүлий.

Дөрвн өөрд заран үсн,

көрән шүдн болҗ

дөрвлҗн теглцг бәәдг.

Медсән медүлий, эс медсән

медүлҗ болшго, — гив.

Көвүнә тер үгд боогдад,

Увш-хун-тәәҗ сурв:

Өөрдин наад захд кен бәәнә?

Церг, нутг болвчн кел, — гив.

Көвүн медүлнә:

— Әмтин наад захд

тоҗ мөңгн дуулһта*,

товрут* улан хуйгта,

тоҗ торһн улвта*,

туң цоохр мөртә

Маңһдын көвүн Сән-Сердңк*

хойр миңһн залуһан дахулсн,

хойр миңһн җидән хатхсн,

хойр миңһн мөрән сөөҗ* орксн,

" гөрәлх гөрәсн болву,

дәәллдх дәәсн болву?"— гиһәд

шүдөн хәврҗ, шүлсән зальгҗ суудг.

Нойд, түүнд дурнтн ямр бәәнә? — гив.—

 

— Исәлө, терчн һә уга.

Түүнө ца кен бәәдв? Кел, — гив.

Эрцс һолын экнд буусн

ирчн хорчн хойр нутган цуглулҗ,

хар эрдгчнә элкн кевтә эрлзҗ,

хавхин өргн кевтә

хөөд* Эслвән-Сәңка*

дөрвн миңһн залуһан дахулсн,

дөрвн миңһн җидән хатхсн,

дөрвн миңһн мөрән сөөҗ орксн,

" үклдх дәәсн болву,

үгцх* залу болв*?"— гиҗ

шүдөн хәврҗ, шүлсән зальгҗ суудг.

Нойд, түүнд дурнтн ямр бәәнә? — гив.

— Исәлә, терчн һә уга.

Түүнә ца кен бәөдв?

Кел, — гив.

— Өрүһәр олн хөөнд довтлсн

оһтр көк чон кевтә,

өлңкдсн бүргдин нүдн һарсн,

зүнһар хотһат* Хар-Хул*

зурһан миңһн залуһан дахулсн

бас тер кевәр бәәдг.

Нойд, түүнд дурнтн ямр бәәнә?

— Исәлә, терчн һә уга.

Түүнә ца кен бәәнә?

Кел, — гив.

— Нәрн* һолын экнд

нәрхн шарһ мөртә,

нәәмн миңһн цергтә,

Ут* һолын белчрт*

өөрдин Сән-Темн баатр*

бас тер кевәр бәәдг.

Нойд, түүнд дурнтн ямр бәәнә? — гив.

— Исәлә, терчн һә уга.

Түүнә ца кен бәәдв?

Кел, — гив.

— Алх, булхд дурта,

арвн барс дуута,

ахин тавн барин ах

хошуд Бәәвһәс-хан

түмн зурһан миңһн залуһан дахулсн,

арвн тавн термтә

алг бәәвңхн* дундан

дөрвн өөрдин төр шаҗн

хойриг күүндҗ суудг.

"

 

 

 

 

 

 

 

 

 

" Дөрвн үзгт нанла әдлцх

нег чигн күн уга биз?" — гиһәд

аман аңһаҗ, альхан сарваҗ сууна гидг.

Бийм му күүнә көвүмб.

Насм — долан настав.

Дөрвн өөрдиг эргсн угав.

Өөрдин көвүд дөрвн үзгт бәәнә.

Мини медсн зәңг эн, — гив

Тегәд Увш-хун-тәәҗ

тер көвүг авч һарад

туг тә"*,— гив.

Хойр күн авч һартл,

— Нойдт үг медүлнәв, зогстн!— гив.

Дәкәд суулһад: — Җә, Исәлә көвүн,

үгән кел! — гиснд, көвүн келв:

— Эрт моңһлын Сән-Ләәхр-хан*

өөрдин сән нойдуд хойр

Эмәлин Адг-шар хулснд

бәәр* кеһәд, ээлтәд* хәрхдән

күүндлдв гидг эс билү?

Кел бәрсн күүһән

келүлә бәәҗ алдг болҗ

гемин кел тасрҗ хоцрий

гиһәд андһарлдв гиҗ эс билү?

Келсн сән үгән мартҗ,

кесн сән андһаран цуцҗ,

намаг юңгад үкүлнәт?

Насм минь долан,

му күүнә көвүм.

Әмим хәәрлтн, нойд!— гив.

Түүнднь Увш-хун-тәәҗ

хәрү зәрлг эс болв*,

Бас көвүг хойр күн авч һартл,

— Нойдт өөрдин зәңг медүлнәв, — гиснд,

— Җә, көвүн, кел, — гив.

— Алх-булхд дурта,

арвн барс дуута,

ахин тавн барин ахнь

хошуд Бәәвһәс-хан

келнә гидг билә:

— Увш-хун-тәәҗин

харцһнгинь* дерлүлҗ,

хар цусинь асхҗ;

хар тугинь хамгин

хаалһд хуһчҗ оркад,

хәәрлдг Дар-хатнлань ниилҗ,

цусн улан хачринь үмсҗ,

цууда цаһан бийинь теврҗ,

арта цаһан әрвңднь

арвн хар савран күргҗ,

будмл улан халхднь

буйнта хар сахлан күргҗ,

буйн кишг хойричинь эзлнәв гиһәд,

эрт Бембдәс авсн гинт болд үлдәрн

хатаҗ кесн хар болд тулһан

һал һартл чавчҗ гидг билә.

Тер келсинь та санҗ эс бәәнт? — гив.

Тегәд көвүг авч һарад, туг тәәв.

Моңһлын туг йөрәх күн эс һарч.

Моңһлын туг йөрәх күн эс һархла,

таднар би тәәсн биш,

нанар та тәәхәр эс бәәнт?

Тугин эзн би эс болви?

Би йөрәхлә, яһнат? — гив.

— Көвүн, сәәтр йөрә! — гив.

— Би чигн сәәтр йөрәсүв,

та чигн сәәтр соңстн,— гиһәд:

— Җә, хәәрхн Дәәч теңгр,

идҗ, уутн!

Увш-хун-тәәҗин хар цусинь асхрулв,

харцһнгинь дерлүлв;

хар тугнь хамгин хаалһд

хуһрн хоцрад,

хәәрлдг Дар-хатынь

хамгин эзн болсн

Бәәвһәс автха!

Ут хар тугнь

өөрдин көлд хуһрн хоцртха!

Оргин орг шарһл мөрнь

улан торһн цулвран

унҗулад гүүтхә!

Өөрдин нег көвүн

җолаһаснь җидәр өлгәд зогсатха!

Бачд балврулн чичүлтн!

Көдәд көмрүсн* болтл чичүлтн!

Эмәлин олн доладад*

элкн, бөөрән авхултн!

Хаддын экнд хәәкрүлн чичүлтн!

Булгтын һолд будхн-сандан чичүлтн!

Буйн кишг хойритн

өөрдин көвүн авх болтха!

Уулд күрәд, оңх* бәәтн!—

гиһәд көвүнә әмнь һарв.

Тегәд моңһлын церг ниидәр түүмһҗ*,

" тер көвүнә үг үнн, худл болвчн,

му йөрәл болв" гиҗ икәр зовньв.

Тиигвчн моңһлын сән Увш-хун-тәәҗ:

— Дәәснәс зулҗ хәрв гих

му нер соңсхин ормд

сәәдх, муудх болв чигн,

йовн бәәҗ кирән медий,— гив.

Эрцс гидг һол һатлад,

Эмәлин Адг-шар хулсар йовад,

Бач, Гинҗлин экәр орад,

мән түүнд нәәмн түмн церг бууҗахд

арвн һурвтаһасн нааран

һучн долата күртлән

дәәнә көлд эс эндүрдг

Баахн-Болвсниг начн халтр мөртәһинь

Дөрвн Өөрдт хойр хонг болзгта

туршул илгәҗ тәвлә.

Увш-хун-тәәҗ хош ачсн

хотн цаһан темәһән үкүләд (алад),

залусан цуглулад, магтҗ сууһад,

хүрмнләд, иигҗ келәд өгв:

— Җә, уснд ордг серкин өвр болсн,

уулһд ордг уланам минь чикн болсн,

залус минь, соңстн!

Хар мөртә көвүнә

харал тер бишү,

хәр дөрвн өөрдин

зәңг тер бишү.

Хар көлсән бичә хәәрлтн, — гиҗ магтснд

залуснь нойндан медүлв:

Кезә биш асхрв — цусн негн,

кевтв — ясн негн, — гиһәд бас:

Нойдын үүлин төлә

чидлән нөөх угавидн,—

гиһәд күрҗңнсәр һарч одв.

Тегәд Баахн-Болвсн ирәд,

дөрвн өөрдин зәңгиг

Увш-хун-тәәҗд медүлдгнь:

— Дөрвн өөрд заран үсн,

көрән шүдн болҗ,

дөрвлҗн теглцг бәәнә.

Мадниг аашна гиһәд

саглҗ бәәхинь чигн медхшив,

йир сагта тиигҗ бәәдгинь чигн медхшив.

Өөрд эн кевәр бәәнә,

өөрдин зәңг эн,— гив.

Тегәд Увш-хун-тәәҗ зәрлг болв:

— Дөрвн түмәр уулһч кеһәд,

дөрвн түмәр эк церг кеһәд,

өрәд уру йовхла,

яһна биз гинәч? — гив.

Баахн-Болвсн медүлв:

— Дөрвн өөрдлә бәәрлдәд,

өрүн зулхла, көл һархвидн,

асхн зулхла, көл тасрхвидн*, — гив.

Тиигхләнь, Увш-хун-тәәҗ цухлдад:

— Үнн, худл болвчн,

хәәрн залусинм минь зүрк

хатаҗ хатуһар келвч,— гиһәд

 

Урдк көвүнә йосар застн!*— гив.

Баахн-Болвсн начн халтр мөрәрн

әрәхн гиҗ зулҗ һарв

Тегәд Увш-хун-тәәҗ

уряңхан Сән-Маҗг хоюл

хөөт нернә төлә йовхиг зөвшәһәд,

"

 

уулһан уралан тальвий" гиһәд,

Увш-хун-тәәҗ уулһ уралан тальвҗ.

Түүнднь уряңхан Сән-Маҗг өөлҗ,

Увш-хун-тәәҗд медүлҗ:

— Гертәс һарснасн нааран

олн буру кеҗ йовнач.

Ода эн буруһичинь даахшив.

Кел бәрсн күүһән

келүлә бәәҗ үкүлсн —

нег му йорчн тер.

Нәәмн көлтә зандн ширәннь

көлинь хуһчҗ орквч —

хойр му йорчн тер.

Хотң цаһан темәһәрн

залустан түлш* кеҗ идүлләч —

һурвн му йорчн тер.

Мән ода нанас

дәәнә мал хармнад,

уулһан уралан тальвсн —

дөрвн му йорчн эн.

Кетч йовсн нөкдәсн

дә хармндг учрнь -

хар нохан цус хармнснас

йилһл уга гидг биший.

Хәрнәв, — гиҗ келәд,

түмн арвн тавн миңһн уулһчан авад хәрв.

Увш-хун-тәәҗ дөрвн өөрдиг зөрәд йовҗ.

Уряңхан Сән-Маҗг

күнь дөрвн мөрте

хойр миңһн кү тальвҗ,

Баахн-Болвснд закҗ:

— Бөөрәр күрч довтлад,

келткәһәр хәрҗ ир.

Кел бөрҗ, дөрвн өөрдт зәңг орул.

Нутгм Хаңһан Хар Булгт болдг.

Хө дөрвн өөрд таниг

үзий гиҗ ирлөвидн.

Ода дөрвн түмн күн

бидн хәрв бидн.

Наадтн Увш-хун-төәҗ

цувсн сүрг* мет одв.

Түүг тадн яахан

эврән медтн гиһәд

кел орул, — гиҗ келәд илгәв.

Маҗгин заксар уралан күрәд,

зәңг орулад, ут көл олзлад*,

ардан оркчкад,

Увш-хун-тәәҗин цергиг

орулҗ-орулҗ оркад хәрв.

Увш-хун-төәҗин уулһчнь

үкр, хө олзлад, зогсҗ бәәхләнь,

тер деернь дөрвн өөрдин церг цуглрад,

Увш-хун-тәәҗиг гедргән һарһл уга,

уралан чигн йовулл уга,

мән түүнднь бууһад,

һурвн хонг ээрн бөөҗ дәәлв

Тегәд моңһлын церг

ниидәр муудҗ ирхләрн,

Увш-хун-тәөҗин хар тугинь чирәд,

хөөрлдг залус авад, һарч йовтл,

өөрдин Сән-Сердңк

олн цергәс онц һарад,

Увш-хун-тәәҗд җид өргхдән

келсн үгнь:

— Җә, нойд!

Заарта хувцнастн өмсҗ биләв,

давста шүүснәстн икәр күртләв.

Хар баһас кишгитн икәр эдлләв.

Болвчн хәр дөрвн өөрдин нернә төлә

барун бөөрдтн җид күргнәв, — гиһәд өргв.

Нойд, толһа минь тер, — гиһәд чичсн мән.

Тегөд Увш-хун-тәөҗ

тер шарждан өөд болхин урд

зәрлг болсн санҗ:

Орг шархлыг тальвтн,

нутгт зәңг орултха!

Тадн чигн хәрхн уга биизт?

Хәрҗ үкв гиҗ хәәрн нерән санҗ,

неҗәдән дерлҗ унтн, залус! — гиһәд

орг шархлын буру бииләр киисн унв.

Увш-хун-тәәҗин хәәрлдг залус

нойнаннь ясн деер,

дөрвн өөрдин церг дунд,

мөрнәннь мордх талк дөрәһән утлад,

мөн түүндән чавчлдн бәәҗ үкен мән.

 

Дөрвн өөрд моңһлыг дарсн эн болв.*

 

Өөрдин сөкүсн долан наста

көвүнд хүвлҗ ирәд,

моңһлд цальң* өргснь тер.

Тернь һал һаха җил билә гидг.

 

 

 

Тәәлвр толь

 

Алвт — хан, нойн, зәәсң йозуртнд харъят улс; аль нег орн-нутгин эзнә улс.

Бәәвһәс-хан (Бәәвһәс баатр 1640 җилд өңгрсмн) — Зүнһарин хошуд яста, Дөрвн Өөрдт алдршсн хан. Оһтрһун Дала Зая-Пандитыг 16 настаднь көвүчлҗ авад, эврәннь үрнә төлө Зууһин Алтн Деевртүр Буддан шаҗна сурһульд илгәсн хан.

Бәәвңхн — дәәнә айнд авч йовдг хаана гер; өргө.

Бәәр — орн сууц, бәәршх һазр, суух һазр; бәәһә һазр; энүнд: дәәллдх гисн чинртәһәр олзлгдҗана.

Белчр — малын идшлдг һазр; хойр һолын, хаалһин ниилвр.

Бум — зун миңһн.

Даяр медх — цугиг, бүгдиг сән медх.

Дөрвн өөрд моңһлыг дарсн эн — дурсхлын текстин чилгч зәңг. Эн зәңгәс текстин һол утхнь медгднә: өөрдихн аврә хөв-кишгән харсҗ, эврә бийән даасн орн-нутган, сулдхвран харсҗ, моңһлын Увш-хун-тәәҗиг дарсна тууҗ оршсн бәәнә. Тегәдчн эн дурсхлын йосн нернь "Моңһлын Увш-хун-тәәҗин тууҗ" биш, "Дөрвн өөрд моңһлыг дарсн тууҗ" болҗана.

Дуулһ — кезәңк цагт толһадан өмсдг дөөчин төмр махла.

Исәлә (исала) — хуучрсн үг; нилх; баһ, бичкн; саата болх.

Кив — маш нимгн торһмсг эд; торһн.

Көмрүсн — хольвлад, унһаһад, көлврүләд чичх.

Нәрн һол — Сырдарья һолла ниилдг Кыргызстан бәәдг һол.

Оңх — көмрәд, тоңһрцглад тусх.

"Өрүн зулхла — кел һархвидн, асхн зулхла — кел тасрхвидн" — дәәллдл уга эртәр зулхла, әмд үлдх, дәәллдәд, оратҗ зулхла, үкх, даргдх гисн утхга үг. Дөрвн өөрдлә дәәллдҗ болшго гиһәд, саглҗах утхта зәңг болҗана.

Өөрд — отт-әәмгин нерн, хальмгудын үг.

Сән-Ләәхр-хан (1562 җилд төрсмн) — Халх Моңһлын хан, дөрвн өөрдлә дәәллдәд, эвцлдәд, терүгән андһарар батлсмн.

Сәңка — Зүнһарин хөөд Эслвин көвүн; өөрдин дөөч, цецн ухата, келмрч нег баатрнь. Өөрдин кезәңк туг эн Сәңкад йовcмн, хөөннь Хальмг таңһчин туг болад, 1812 җилин дәәнд хальмг мөртә цергчнр авч йовcмн.

Сән-Сердәңк — өөрдин нег темдгтә баатр мөн.

Сән-Темн — өөрдин бас нег баатр мен.

Сөөх — мөрнө ңег уя; эмәлгә мөр сөөдг амһаһинь таг-яг татад, чаңһаһад, цулвриг эмәлин өммк бүургәс боодг мөн.

Сүрг — цергин нег баг; нег хотн, баг мал: сүрг хөн — отара, сург адун — табун, сүрг үкр (мал) — стадо. гурт.

Терм —ишкә герин эрс, хана.

Тив (түв) — моһлцг һазрин нег әңг, нарт орчлң.

Товрун — моһлцг, төгрг үүрмг товчла әдл кесн чимг; хадасн; товч.

Туг тәәх — йөрәх, сәкүлх; үүнд — алх гисн утхта.

Түлш — тәклин бәрцд зооглдг хот, ундн.

Түмн — арвн миңһн.

Түүмһҗ — сүрдҗ, әәҗ гисн утхта.

Улв — эдәр кесн хувцн, хуйг дор өмсдг киилг.

"Урдк көвүнә йосар зас" — өөрдин бичкн үрниг, долан наста көвүг, туган тәәһәд, шорлад алснла әдләр алтха гисн утхта үгмүд.

Ут көл — темәг иим теҗг үгәр нерәдҗәнә.

Ут һол — Кыргызстан бәәх һол болхуца.

Үгцх, үглцх — үг булалдх, үгәр марһлдх; серлцх.

Хаңһа — өөрд улсин кезәңк бәәршсн нвг уулын нерн (орсар: Хангай).

Хар-Хул (1634 җилд өңгрсмн) — Зүнһарин хотһат отгии өөрдин нег баатр.

Харцһн (харцһнг) — хойр ташан хоорндк нурһн ясн, ома ясна ниилүлгч.

Хотһат — моңһл келтнрин төрл улс, отг-әәмгин нерәдлһн.

Хоюл — одаһинәр хоюрн гиҗ келәд бичнввидн.

Хөөд (хөөдүд) — өөрдин нег отг-әәгин нерәдлһн.

Цальң — көдлмшин мөңгн келсн; җалв; өшә авлһн, өшә тооцлһн.

Чиднст — хуучн бичгин келнд олзлгддг үгин кев-янз, одаһинәр: чадхла.

Эрцс (Эрчc) — Иртыш һолын моңһл келтнрин дуудлһн.

Эллтх — эвцлдх; нәәҗлдх.

Яднст — хуучн бичгин келнә үгин кев-янз; одаһинәр: ядхла.

 

http://www.nutug.ru/biblioteka/1587%20_2_1.htm

Share this post


Link to post
Share on other sites

Create an account or sign in to comment

You need to be a member in order to leave a comment

Create an account

Sign up for a new account in our community. It's easy!

Register a new account

Sign in

Already have an account? Sign in here.

Sign In Now
Sign in to follow this  

×